Tác giả
Tác giả vừa là một người mẹ tốt vừa là một người thầy tốt, cuốn sách này
chú trọng kết nối giáo dục nhà trường với giáo dục gia đình, vì cảm thấy
giáo dục gia đình không được coi trọng và không đúng cách nên đã đặt tên
cho cuốn sách là “Người mẹ tốt hơn là người thầy tốt”.
Một cuốn sách dũng cảm, có tư tưởng, đầy trí tuệ, là một cuốn sách giáo
khoa về giáo dục gia đình hiếm có, đã dám nhìn thẳng vào vấn đề giáo dục,
lại đào sâu suy nghĩ; có quan niệm giáo dục độc đáo, có trí tuệ giáo dục, và
quan trọng nhất vẫn là tràn đầy tình yêu thương.
Cuốn sách này có thể dành cho các phụ huynh đọc, thầy cô giáo đọc, một
người quan tâm tới giáo dục như tôi cũng có thể rút ra rất nhiều điều bổ
ích từ cuốn sách này. Học giả nổi tiếng, giáo sư Đại học Bắc Kinh Tiền Lý
Quần
 

Lời giới thiệu
Cảnh giới tuyệt diệu của giáo dục - Tận tâm nhưng không để dấu vết
Chu Húc Đông
Tôi quen biết Doãn Kiến Lợi khi cô ấy đến Đại học Sư phạm Bắc Kinh
học thạc sĩ, khi đó Học viện Giáo dục trực thuộc Đại học Bắc Kinh vừa mới
phân thầy hướng dẫn cho những thạc sĩ giáo dục bọn họ. Cô ấy đã lựa chọn
giáo dục giáo viên(1) làm phương hướng nghiên cứu của mình, mà một
trong những phương hướng nghiên cứu của tôi vừa hay cũng là lĩnh vực
giáo dục giáo viên này, chúng tôi đã quen biết nhau như thế.
___________________
(1) Giáo dục giáo viên: tức bồi dưỡng và huấn luyện giáo viên.
Tác phẩm đầu tiên của Doãn Kiến Lợi mà tôi đọc chính là thơ của cô ấy.
Lần đầu gặp mặt, cô ấy đã tặng một tập thơ của mình cho tôi. Thơ của cô
ấy rất hay, đọc xong tôi cảm nhận được cô ấy là một người rất tinh tế, viết
lách tốt, nhưng cũng khiến cho tôi hơi lo lắng. Một “nhà thơ” có thể tĩnh
tâm để nghiên cứu một vấn đề, và dùng ngôn ngữ học thuật hoàn toàn khác
với ngôn ngữ văn học để hoàn thành luận văn của mình không? Thực tế đã
chứng minh sự lo lắng của tôi là thừa thãi, cô ấy không chỉ là một người
tràn đầy thi cảm mà còn là một nghiên cứu sinh hết sức thực tế. Luận văn
của cô ấy rất công phu, viết cũng rất quy phạm, thể thiện được quan điểm
riêng của mình. Đồng thời, trong thời gian viết luận văn, một chuyên đề
khác của cô ấy còn đạt giải nhì trong cuộc thi về học thuật lần đầu tiên
dành cho nghiên cứu sinh của Học viện Giáo dục thuộc Đại học Sư phạm
Bắc Kinh. Những điều này đã khiến tôi thêm tin tưởng vào năng lực nghiên
cứu học thuật của cô ấy.
Sau khi Doãn Kiến Lợi lấy được học vị thạc sĩ từ trường Đại học Sư phạm
Bắc Kinh, bắt đầu bận rộn công tác; nhưng hàng năm vào dịp ngày Nhà
giáo cô ấy luôn liên lạc với tôi. Điều khiến tôi bất ngờ là trước ngày Nhà

giáo năm nay, cô ấy đã mang tới bản thảo cuốn sách mới của mình. Hai
mươi mấy vạn chữ, dường như tôi đã đọc liền một mạch.
Trước đây tôi cũng đã đọc rất nhiều sách vở thịnh hành trong xã hội có liên
quan đến phương diện giáo dục, nhưng cũng chỉ tiếp xúc với mấy quyển,
những thứ khẩu hiệu, vô thức tập thể(1) thực sự không hợp với gout của
tôi. Nhưng tôi lại đọc liền một mạch cuốn sách này của Doãn Kiến Lợi.
Không phải vì chúng tôi có quan hệ thầy trò mà chủ yếu vì sách của cô ấy
viết rất dễ hiểu nhưng vô cùng chuyên nghiệp; sự sâu sắc về tư duy và sự
đơn giản và điêu luyện trong thao tác của cô ấy đối với một số vấn đề về
giáo dục trẻ em đã khiến tôi có cảm giác bừng ngộ. Ví dụ như phương diện
trẻ em đọc sách, xây dựng văn hóa gia đình…
__________
(1) Vô thức tập thể là khái niệm tâm lý học do nhà tâm lý học người Thụy
Sĩ Carl Gustav Jung đưa ra.
Doãn Kiến Lợi đã từng lập chí sẽ công tác trong trường tiểu học, cho rằng
giáo dục tiểu học là quan trọng nhất. Cuối cùng vì rất nhiều nguyên nhân,
nguyện vọng này đã không thành. Hiện tại, cô ấy dùng phương thức nghiên
cứu và viết sách, hết sức truyền bá lý luận giáo dục. Cô ấy nói mục tiêu
của mình chính là dùng tư tưởng giáo dục đúng đắn trực tiếp tác động tới
các học sinh, nhưng không phải chỉ dừng lại ở sách vở hoặc bề mặt lý luận.
Cho nên cô ấy viết cuốn sách này, lấy tư cách một phụ huynh và một nhà
nghiên cứu để viết, dùng những hành vi đời thường để diễn giải những lý
luận trừu tượng. Tôi cho rằng cuốn sách này chứa đựng những kinh
nghiệm thực tiễn phong phú, lại mang tính giáo dục; vừa có chiều sâu tư
duy vừa dễ đọc dễ hiểu. Có thể làm được những điều đó thực không dễ
dàng gì, mà lại vô cùng đáng quý. Nó có thể cung cấp cho những vị phụ
huynh con đường nuôi dạy con trẻ hiệu quả và thực dụng. Sau khi đọc xong
cuốn sách này, dường như nó đã ảnh hưởng tới thái độ và phương pháp
giáo dục của tôi đối với con trai mình.
Tôi đã sớm nghe nói rằng con gái của cô ấy rất xuất sắc, nhưng chỉ khi đọc
tác phẩm này mới biết rằng sự xuất sắc của mỗi một đứa trẻ đều có ngọn

nguồn. Từ cuốn sách có thể thấy được cô ấy đã hết lòng vì con gái như
thế nào, và phương pháp giáo dục của cô ấy tự nhiên nhưng không để lại
dấu vết ra sao - đây mới là giáo dục chân chính, là cảnh giới tuyệt diệu của
giáo dục.
Một phụ bếp tận tâm sẽ có thể trở thành một đầu bếp cao cấp, một người
mẹ tận tâm cũng có thể trở thành một nhà giáo dục nhi đồng. Có đứa trẻ
nào là không cần những người cha người mẹ có tố chất giáo dục đây? Tình
hình phổ biến trong xã hội bây giờ lại ngược lại, phụ huynh đối với con cái
hết lòng nhưng không dùng đúng phương pháp, chủ yếu quản giáo là
chính, chỗ nào cũng can thiệp hết sức trầm trọng, cái mà trẻ lĩnh hội được
chỉ là sự cưỡng chế, chứ không phải là giáo dục. Nếu như cuốn sách này
có thể khiến các phụ huynh và thầy cô nhận thấy, khi đối diện với trẻ “tận
tâm” như thế nào, khi dạy dỗ trẻ “không để dấu vết” ra sao, vậy thì đã làm
được một chuyện vô cùng hữu ích.
Ở đây phải nói rõ một điều rằng, cuốn sách của Doãn Kiến Lợi được đặt
tên là “Người mẹ tốt hơn là người thầy tốt” không hề có ý so sánh giữa
người mẹ và người thầy. Trong trường học và trên giảng đường, người
thầy là người dẫn đường, chỉ đạo cho con trẻ thậm chí còn là tấm gương
và hình mẫu về hành vi, sự quan trọng của người thầy là lẽ đương nhiên,
huống hồ tác giả vốn là một giáo viên dạy học đã lâu năm; tựa đề của cuốn
sách chỉ là nói lên một đạo lý rất quan trọng nhưng thường xuyên bị xem
nhẹ: Trong công cuộc giáo dục con trẻ, phụ huynh có một vai trò quan
trọng, không thể thay thế. Là tác phẩm viết về giáo dục gia đình do một
người mẹ am hiểu giáo dục, cuốn sách này thực sự đáng đọc.
(Tác giả của lời giới thiệu là giáo sư Đại học Sư phạm Bắc Kinh, thầy
hướng dẫn của các nghiên cứu sinh)
 

Lời tựa
Khi trên tay chúng ta có khối ngọc
Tôi đã từng đọc một câu chuyện ngụ ngôn. Một người nông dân có một
khối ngọc, muốn điêu khắc nó thành một tác phẩm tuyệt đẹp, nhưng trong
tay ông ta chỉ có một dụng cụ là cây cuốc. Chẳng mấy chốc, khối ngọc này
đã biến thành khối ngọc nhỏ hơn, nhưng hình dạng của nó vẫn giống như
hòn đá, đồng thời càng ngày càng mất đi giá trị.
Các bậc phụ huynh trẻ cũng đã có được một khối ngọc - đứa con đáng yêu
- kết quả sau nhiều năm là, một số người đã có được tác phẩm rất hài lòng,
một số người nhìn sự thay đổi của khối ngọc và ngày càng thất vọng. Sự
khác biệt giữa hai kết quả này, chính là do những người bố, người mẹ càng
ngày càng thất vọng kia thường sử dụng cây cuốc để chế tác ngọc.
Nhưng có ai nghĩ mình lại ngớ ngẩn như vậy? Con người thời hiện đại đều
rất tự tin.
Tôi có quen một anh bạn tiến sĩ, dù là trong lĩnh vực học thuật, công tác
hay đối nhân xử thế anh đều rất xuất sắc. Đến tuổi trung niên mới sinh
được một mụn con trai, anh yêu con hơn báu vật. Anh biết làm người quan
trọng hơn làm học thuật, chính vì thế đặc biệt chú trọng đến vấn đề bồi
dưỡng phẩm chất đạo đức cho con. Cậu con trai của anh vừa mới hai tuổi,
thường xuyên tự chơi một mình, không để ý gì đến những lời hỏi chuyện
của người lớn đối với cậu. Người bố cho rằng, ngay từ nhỏ cần dạy cho trẻ
biết phép lịch sự, nhìn thấy con trai như vậy, rất sốt ruột, liền bước đến
giằng lấy món đồ chơi con đang chơi, nghiêm giọng nói với con rằng,
người lớn hỏi chuyện con, con buộc phải trả lời. Cậu bé không hề để tâm
đến những lời dạy của bố, khóc một hồi, lần sau lại “tái phạm”; anh cứ kéo
con ra khỏi trò chơi, giáo dục, phê bình con trẻ hết lần đến lần khác. Anh
nói rất quả quyết rằng, tôi buộc phải sửa cho con trai tật xấu này.
Vị tiến sĩ này không biết rằng, một đứa trẻ mới hai tuổi chưa hiểu khái
niệm giao tiếp. Nói chuyện lịch sự với một đứa nhỏ như thế này, chẳng

khác gì đàn gảy tai trâu, không những trẻ không hiểu, mà còn cảm thấy sợ.
Điều quan trọng nhất là, đây là thời kỳ quan trọng để trẻ bắt đầu nhận thức
thế giới xung quanh, hiếu kỳ trước tất cả mọi thứ, một mẩu giấy nhỏ, nửa
điếu thuốc lá cũng có thể khiến trẻ đam mê. Hoạt động phát triển trí tuệ,
bồi dưỡng khả năng chú ý, phát triển niềm say mê cho trẻ đều không thể
tách khỏi niềm “đam mê” đó. Những trò chơi nhìn có vẻ như vô vị này
chính là “công tác chuẩn bị” của trẻ đối với công việc học tập, nghiên cứu
đích thực trong tương lai. Thường xuyên phá rối con trẻ một cách vô cớ sẽ
khiến trẻ mất đi sự chú ý, làm cho chúng sau này rất khó tập trung công
sức để làm một công việc, đồng thời cũng mất đi niềm hứng thú nghiên
cứu đối với sự vật. Ngoài ra, “giáo dục phép lịch sự” thường xuyên gây ra
mối xung đột giữa bố mẹ và con cái, đồng thời còn khiến con trẻ không
biết đâu mà lần trong vấn đề nhận thức, đảo lộn trật tự phát triển tâm lý
bình thường của trẻ, khiến trẻ cảm thấy bực bội, đối địch với môi trường,
ảnh hưởng đến sự phát triển của nhân cách.
Anh bạn tiến sĩ không nghi ngờ mình là một cao thủ điêu khắc ngọc, nhưng
lại không biết rằng lúc này đây anh đang sử dụng cây cuốc - sai lầm trong
giáo dục gia đình đã xuất hiện mà mọi người không để ý tới, khiến kết quả
và nguyện vọng thường đi ngược với nhau, đây là điều khiến người ta cảm
thấy đáng tiếc và đau lòng nhất.
Mấy năm nay tôi được tiếp xúc với không ít bậc phụ huynh, chủ yếu là
phụ huynh của những em được coi là “có vấn đề”. Từ những ví dụ khác
nhau tôi đã phát hiện ra một hiện tượng chung là: Những lỗi nhỏ mà bố mẹ
vô tình mắc phải, tích tụ theo tháng ngày, dần dần sẽ hình thành nên một
vấn đề lớn ảnh hưởng nghiêm trọng đến con trẻ, gây ra nỗi đau sâu sắc cho
trẻ, thậm chí còn bóp méo tâm hồn trẻ. Không phải tình yêu của bố mẹ
không bao la, mà chỉ là do họ không biết rằng một số cách làm của mình là
sai lầm.
Phương Tây có câu ngạn ngữ nói rằng: “Con đường vào địa ngục có những
lúc do những ý đồ tốt tạo ra”. Đúng vậy, có ý đồ giáo dục của bậc phụ
huynh nào là không tốt? Khi ý đồ tốt và kết quả khiến người ta phải thất
vọng tạo nên sự đối nghịch lớn, rất nhiều bố mẹ đều trách móc con mình,
nói con trẻ không có chí tiến thủ, ngay từ lúc sinh ra đã là một khúc gỗ mục

không thể điêu khắc - đây là cách nói rất hồ đồ - nếu vấn đề bắt nguồn từ
chính bản thân con trẻ, gọi là những cái bẩm sinh, thì bản thân trẻ biết phải
làm thế nào - điều này giống như việc một người có đôi mắt quá nhỏ
không thể trách được mình; nếu vấn đề chỉ có thể thông qua biện pháp tự
nhận thức mình, tự thay đổi mình để giải quyết, thì cái gọi là chức năng của
“giáo dục” sẽ nằm ở đâu?
Cũng có người đổ lỗi một số vấn đề gặp phải trong giáo dục cá thể cho các
nhân tố vĩ mô như “xã hội”, “chính sách”, “thời đại”. Thói quen đổ lỗi này,
điển hình nhất là vài năm gần đây, bất luận trong trường cấp một, cấp hai
hay cấp ba, xảy ra chuyện tiêu cực gì, mọi người đều đi tìm nguyên nhân
trong “thể chế giáo dục”, đến cuối cùng, về cơ bản mọi gậy gộc đều được
giáng vào vấn đề “thi đại học”. Thi đại học - chính sách giáo dục công
bằng nhất ở Trung Quốc hiện nay đã biến thành kẻ chịu tội thay, trở thành
“kẻ tội đồ” của mọi vấn đề giáo dục.
Trên thế giới không có thể chế giáo dục của quốc gia nào tuyệt vời đến
mức có thể giải quyết từng vấn đề cá nhân cho mỗi học sinh. Mỗi đứa trẻ
đều là một thế giới riêng biệt, sự trưởng thành của trẻ được quyết định bởi
“môi trường giáo dục nhỏ” mà bố mẹ và thầy cô giáo - những người tiếp
xúc với em hàng ngày tạo dựng cho em. Trạng thái sinh thái của môi
trường nhỏ này mới là nhân tố mang tính quyết định, ảnh hưởng thực sự
đến quá trình trưởng thành của trẻ.
Với vai trò là người quan trọng nhất, người tiếp xúc sớm nhất, dài nhất
với trẻ, bố mẹ là người quan trọng để tạo dựng lên “môi trường nhỏ” trong cuộc sống thường nhật, trong mỗi chuyện nhỏ, bố mẹ định hướng
cho trẻ như thế nào, giải quyết mối quan hệ với con trẻ như thế nào, gần
như mỗi chi tiết đều hàm chứa một yếu tố giáo dục nào đó. Trình độ xử lý
chi tiết tạo nên sự khác biệt giữa việc bố mẹ cầm cây cuốc hay dao khắc
trong tay - nó khiến thế giới và tương lai của con trẻ hoàn toàn khác nhau.
Trong cuốn sách này, tôi đã đề cập đến rất nhiều chi tiết, vấn đề mà trẻ
gặp phải trong quá trình trưởng thành, và cũng đã đưa ra rất nhiều phương
pháp. Cho dù những “phương pháp” này khác nhau đến đâu, thực ra chúng
đều được xây dựng trên một số phương châm giáo dục chung. Cố nhiên,

“phương pháp” là rất quan trọng, nhưng phương pháp dù nhiều đến đâu
cũng không thể giải quyết được mọi vấn đề mà một người gặp phải trong
quá trình giáo dục; phương châm giáo dục đúng đắn giống như một chiếc
chìa khóa vạn năng, có thể mở ra mọi ổ khóa. Nhìn từ bề ngoài, các bài viết
trong cuốn sách này đều đề cập một cách độc lập về một vấn đề nào đó,
nhưng trên thực tế mọi quan điểm và phương pháp đều có tính thống nhất
về mặt logic. Sau khi bạn đọc xong cuốn sách này, bạn sẽ có được một
khuôn khổ tương đối rõ nét - về cơ bản bạn sẽ biết phải làm gì, “phương
pháp” cũng đến bên bạn một cách rất tự nhiên.
Hy vọng cuốn sách này hữu ích cho các bậc phụ huynh, đặc biệt là những
bậc phụ huynh trẻ.
Bồi dưỡng tốt một đứa trẻ không những là thể hiện tinh thần trách nhiệm
đối với gia đình mà cũng thể hiện tinh thần trách nhiệm với sự phát triển
của dân tộc và xã hội tương lai. Phương pháp giáo dục đúng đắn là một con
dao khắc xinh xắn; phương pháp giáo dục sai lầm là một cây cuốc - khi
trong tay chúng ta có một khối ngọc, chúng ta buộc phải thực hiện đúng.
 

Lời người dịch
Tôi thực sự cảm thấy may mắn khi được dịch cuốn Người mẹ tốt hơn là
người thầy tốt của tác giả Doãn Kiến Lợi. Trong quá trình dịch, tôi chỉ tiếc
rằng mình không được đọc cuốn sách này sớm hơn bởi nếu được đọc sớm
hơn, tôi sẽ rút ra được nhiều kinh nghiệm trong quá trình nuôi dạy con của
mình. Nhưng vẫn còn may mắn bởi con của tôi còn khá bé, hai cháu đang ở
độ tuổi cần đặc biệt lưu ý dạy dỗ, và cuốn sách này đã đem lại cho tôi
nhiều kiến thức bổ ích. Tôi có thể cam đoan rằng, đây là cuốn sách mà tất
cả những người bố, người mẹ có con trong độ tuổi từ sơ sinh đến khi mười
tám tuổi và các giáo viên nên đọc.
Cuốn sách gồm bảy chương, mỗi chương có một chủ đề, từ các góc độ tình
yêu, việc học hành, thói quen, trí tuệ của người làm bố làm mẹ, chuyện nhỏ
trong giáo dục gia đình, những sai lầm trong giáo dục..., tác giả đã trình bày
cho chúng ta một số nguyên tắc giáo dục gia đình rất mới mẻ, khiến chúng
ta học hỏi và ngộ ra rất nhiều điều tưởng chừng như rất đơn giản nhưng lại
rất ít người làm được xung quanh vấn đề giáo dục con trẻ.
Trong cuốn sách này, tác giả đã đưa ra rất nhiều quan điểm mà khi suy
ngẫm tôi cảm thấy rất tâm đắc, ví dụ như trong vấn đề đọc sách của con,
cách đọc sách tốt là đọc chữ, cách đọc sách xấu là đọc tranh. Hoặc quan
điểm không nên vạch rõ ranh giới giữa các môn tự nhiên và các môn xã
hội. Trên thực tế, giữa nhóm ngành tự nhiên và nhóm ngành xã hội không
có ranh giới, mà ngược lại, hai nhóm ngành này luôn hỗ trợ cho nhau. Để
con học lệch là một điều rất đáng tiếc, ảnh hưởng rất xấu đến tương lai
của con sau này. Hoặc như vấn đề nên nhìn nhận thế nào về thành tích học
tập của con, tác giả đã đưa ra một quan điểm rất đáng để các bậc phụ huynh
phải suy nghĩ: Điểm tối đa là giới hạn cao nhất của thành tích, rất nhiều
bậc phụ huynh yêu cầu con phải thi đạt điểm mười, điều này chỉ khiến con
trẻ luôn cảm thấy mình là kẻ thất bại. Khi con đạt điểm tám hoặc chín, bố
mẹ cũng đã có thể khen ngợi trẻ. Phụ huynh không nên quá coi trọng điểm
số của trẻ, điều này sẽ ảnh hưởng đến động cơ học tập của trẻ. Điều quan
trọng nhất mà bố mẹ cần bồi dưỡng cho trẻ là thói quen ham đọc sách và
niềm hứng thú trong học tập. Muốn làm được điều này, tác giả nhấn mạnh

nên để trẻ được học trong bầu không khí thoải mái, tuyệt đối không nên
dùng việc học để trừng phạt con trẻ, định hướng cho trẻ cảm nhận được
niềm vui trong học tập, ứng dụng những kiến thức đã học vào cuộc sống.
Tác giả đã nắm bắt được tâm lý của trẻ, vận dụng phương pháp “tư duy trái
chiều”, đề ra rất nhiều phương pháp ngược hẳn với cách làm theo thói
quen của chúng ta như không kèm con học mới bồi dưỡng cho con phương
pháp học tập tốt; phạt con, không cho con làm bài tập; học tập không nên
“cực khổ, nỗ lực”; không thi đạt điểm mười; được điểm cao không khen
thưởng… Những quan điểm này mới nghe thì cảm thấy rất “ngược đời”,
nhưng đọc xong mới phát hiện ra một chân lý rất đơn giản: Muốn để con
trẻ làm tốt một việc, hãy để trẻ thích làm việc đó trước.
Quá trình đọc cuốn sách này chính là quá trình phụ huynh tự kiểm điểm lại
mình vì mỗi chúng ta còn có quá nhiều ngộ nhận xung quanh vấn đề giáo
dục con trẻ. Giáo dục nằm ngay xung quanh chúng ta, mỗi chi tiết nhỏ đều
là thời cơ giáo dục tốt nhất, quan trọng là bạn dùng phương pháp nào để
định hướng cho con trẻ. Giáo dục con trẻ là một nghệ thuật cần phải học
hỏi, và tôi đã học hỏi được rất nhiều điều bổ ích qua cuốn sách này.
Bảy chương trong cuốn Người mẹ tốt hơn là người thầy tốt chủ yếu tập
trung vào ba vấn đề: Bồi dưỡng thói quen, giáo dục phẩm chất và phương
pháp học tập. Tác giả đã chia sẻ với độc giả rất nhiều kinh nghiệm của
mình trong quá trình nuôi dạy con gái. Tôi cho rằng những kinh nghiệm này
rất thích hợp với tình hình thực tế ở Việt Nam. Đương nhiên, mỗi con
người đều là một cá thể, giữa con người với con người tồn tại sự khác biệt
lớn trong trí tuệ và tính cách, chúng ta không thể dựa vào tất cả những
phương pháp mà tác giả đưa ra để áp dụng đối với con mình và kỳ vọng
con em mình cũng thành công như cô bé Viên Viên - con gái của tác giả.
Nhưng những phương pháp mà tác giả Doãn Kiến Lợi đưa ra vẫn rất có
tính thuyết phục. Tôi cảm thấy ưu điểm nổi bật nhất của cuốn sách này là
vừa có lý luận, vừa liên hệ với thực tế, dễ áp dụng vào thực tiễn, không như
nhiều cuốn sách về giáo dục trẻ em chỉ đưa ra lý luận, đọc xong độc giả
không biết nên bắt đầu từ đâu, nên áp dụng thế nào.
Điều cuối cùng mà tôi muốn nói là, cảm ơn tác giả Doãn Kiến Lợi, người
đã chia sẻ với độc giả rất nhiều kinh nghiệm đáng quý trong mười sáu năm

nuôi dạy con của mình. Người mẹ tốt hơn là người thầy tốt thực sự là một
cuốn sách đáng đọc và suy ngẫm. “Mẹ là người bạn, mẹ là người thầy, mẹ
là người dẫn đường chỉ lối cho con, sự khác biệt trong phương pháp giáo
dục của người mẹ sẽ ảnh hưởng đến cả cuộc đời của con”.
Dịch giả Trần Quỳnh Hương
 

Chương 1: Làm thế nào để nâng cao chất
lượng cho tình yêu
“Tiêm sẽ thấy hơi đau”
Thực ra sức chịu đựng của con trẻ là rất khó tin, chỉ cần không dọa nạt trẻ,
cho trẻ một sự dự báo thích hợp về tâm lý, phần lớn trẻ sẽ chịu đựng được
một số việc tưởng chừng là rất khó khăn.
Một lần, tại hành lang của bệnh viện, tôi nhìn thấy một cậu bé chừng sáu,
bảy tuổi không chịu đi tiêm, bố cậu bé, một người đàn ông cao to lực lưỡng
không thể giữ được cậu. Xem ra người bố cũng đã cố gắng, mấy lần định
túm lấy cậu con, nhưng cuối cùng đều bị tuột tay. Thực sự có thể dùng cụm
từ “quyết một phen sống mái” để miêu tả mức độ chống đối của cậu bé,
thân hình nhỏ bé mà lại có sức mạnh đến mức khó ngờ, gào khóc khiến
mọi người đều sửng sốt, cả dãy hành lang trở nên náo loạn vì hai bố con
họ.
Nếu tinh thần một người không đi tới ngưỡng cực đoan, liệu có được
nguồn năng lượng để “quyết một phen sống mái” hay không? Có thể
tưởng tượng ra mức độ sợ hãi của cậu bé, và cũng có thể tưởng tượng
được “chuyện nhỏ” đi tiêm gây sức ép tâm lý lớn như thế nào với cậu.
Trong quá trình trưởng thành, con trẻ sẽ gặp phải không ít những chuyện
khiến chúng cảm thấy khó khăn và sợ hãi, trách nhiệm của bố mẹ là giúp
chúng khắc phục tâm lý sợ hãi, để con trẻ đối mặt với những chuyện này
một cách tích cực, bình tĩnh, giảm đau đớn đến mức thấp nhất.
Đơn cử là chuyện đi tiêm, trong đời sẽ phải gặp rất nhiều lần, làm thế nào
để đối mặt với chuyện đi tiêm, cũng không phải là chuyện nhỏ hoàn toàn có
thể coi nhẹ. Huống chi là một số tác động tâm lý do chuyện này gây ra còn
có thể tác động sang những chuyện khác. Người lớn không nên dùng cảm
nhận của mình để đánh giá con trẻ, cho rằng chuyện này rất đơn giản, chỉ
cần giữ chặt trẻ là được, hoặc dỗ dành, lừa chúng để chúng tiêm là xong.

Bố mẹ nên giáo dục trẻ cố gắng chấp nhận một cách bình tĩnh, đồng thời
giúp chúng có được lòng can đảm chịu đựng sự đau đớn.
Tôi còn nhớ lần đầu tiên Viên Viên bị ốm phải tiêm là khi bé được hai
mươi tháng tuổi, mới hơi biết chuyện và nói được vài câu. Viên Viên bị
viêm phổi cấp tính, tôi đưa bé đến phòng khám, bác sĩ kê đơn tiêm. Sau khi
lấy được thuốc, tôi nói với bé rằng phải đưa bé đi tiêm. Có lẽ bé vẫn còn
nhớ lần đi tiêm phòng cách đây mấy tháng, nét mặt tỏ ra sợ hãi. Lần đi
tiêm phòng đó bé còn chưa biết nói nhiều, còn đang ngơ ngác thì đã bị tiêm
ngay vào mông, cũng hơi đau, khóc mấy tiếng, mũi kim vừa rút ra, tôi vội
nói, “Kìa, con nhìn chiếc cốc còn có con mèo con này”. Bé liền chú ý ngay
tới con mèo trên chiếc cốc, quên cả việc mông vừa bị tiêm. Hiện giờ tôi nói
phải đi tiêm, có lẽ bé vẫn còn bị ám ảnh bởi chuyện đó, lúc tôi bế bé đi đến
cửa buồng tiêm, bé đột nhiên nói: “Con không tiêm đâu”. Tôi dừng lại nói
với bé: “Con đang bị ốm, ho, lại còn sốt nữa. Con thấy bị ốm có khó chịu
không?”. Viên Viên nói khó chịu. “Thế thì con có muốn nhanh khỏi ốm
không?”. Viên Viên trả lời “Muốn”. Rồi bé lại ho, hai má đỏ bừng vì sốt.
Tôi thơm lên má bé, nói: “Thuốc bác sĩ kê sẽ giúp con khỏi ốm, giúp con
thấy dễ chịu. Nếu không tiêm, bệnh không thể khỏi được đâu”.
Thực ra con trẻ rất hiểu biết, chỉ cần người lớn nói cho trẻ biết lý do xác
đáng, trẻ sẽ nghe và hiểu. Trẻ ốm khó chịu trong người, chắc chắn cũng
muốn nhanh khỏi ốm.
Về lý thuyết thì Viên Viên đã chấp nhận chuyện tiêm, nhưng trái tim non
nớt của bé vẫn cảm thấy sợ hãi, ánh mắt lộ rõ vẻ lo lắng hỏi, “Tiêm có đau
không hả mẹ?”. Tôi mỉm cười, bình thản nói: “À, có đau một chút, nhưng
không đau quá đâu, giống như hôm trước con ngồi trên ghế không cẩn thận
bị ngã dập mông đó”. Viên Viên nghe xong, có vẻ đỡ lo lắng hơn. Tôi hỏi
bé tiếp: “Con thấy hôm đó bị ngã đau lắm hay chỉ đau chút xíu thôi?”. Viên
Viên trả lời: “Đau chút xíu thôi ạ”.
“À, cái đau của tiêm cũng gần như cái đau hôm đó, cũng chỉ là đau chút xíu
thôi”. Tôi nói với bé rất thẳng thắn, sau đó lại nói: “Ngã dập mông Viên
Viên không khóc, tiêm cũng không cần phải khóc đâu, đúng không?”. Viên
Viên gật đầu.
ẳ

Tuy nhiên tôi vẫn cảm nhận được vẻ lo lắng và căng thẳng trong lòng bé.
Và thế là tôi lại khích lệ, nói: “Mẹ thấy Viên Viên rất dũng cảm, con thử
xem mình có dũng cảm không nhé. Nếu chịu được thì đừng khóc, còn
không chịu được, có khóc cũng không sao”. Lời tôi nói đã khích lệ bé, để
bé cảm thấy mình dũng cảm; đồng thời cũng tạo đường lùi cho bé, để bé
thấy rằng nếu khóc cũng không sao.
Lúc nói chuyện với bé, nét mặt tôi rất vui vẻ, thoải mái, tỏ ra rằng đi tiêm
là chuyện rất đơn giản. Viên Viên cũng thoải mái hơn nhiều, chắc chắn là
bé muốn làm anh hùng, đồng thời không hề nghi ngờ về những lời mẹ nói,
bởi mẹ chưa nói dối bé lần nào, nếu chỉ “đau chút xíu” thì cũng không có
gì đáng sợ.
Lúc tiêm bé rất căng thẳng, người căng ra như dây đàn nhưng không khóc.
Y tá thấy Viên Viên rất hợp tác nên đã khen bé. Qua “thử nghiệm”, Viên
Viên cảm thấy cái đau của tiêm đúng là có thể chịu được, tâm trạng trở nên
thoải mái.
Đến phòng khám khám bệnh mấy ngày không đỡ nên phải nằm viện.
Trong phòng bệnh có tám bé, hầu hết đều lớn hơn Viên Viên, từ hai đến ba
tuổi. Mỗi lần có người mặc áo blouse trắng đi vào, dù là y tá hay bác sĩ, có
lúc chỉ vào để cặp nhiệt độ hoặc hỏi mấy câu, trong phòng bọn trẻ lại khóc
như ri, chúng sợ hãi vô cùng, tựa như có sói xông vào chuồng dê. Chỉ có
một mình Viên Viên không khóc, bé không chơi đùa nữa mà để tôi bế, nét
mặt buồn buồn chờ đợi. Mặc dù bé cũng không thích tiêm, nhưng bé đã có
thể chấp nhận một cách lý trí. Trong quá trình tiêm bé không bao giờ giãy
giụa, rất biết hợp tác, ngày nào cũng được các cô y tá khen.
 Do lúc đó con còn đang quá nhỏ, truyền nước không tìm được ven trên
cánh tay mà chỉ có thể tìm ven trên trán, nhưng mạch máu trên trán cũng rất
nhỏ, thường không thể chọc trúng ven ngay được mà phải chọc hai, ba lần.
Một hôm có cô y tá trẻ lấy ven cho Viên Viên, chọc liền bảy lần mà không
lấy trúng ven. Người lớn bị chọc liền bảy lần cũng không chịu được, tôi và
bố Viên Viên đứng bên không thể chịu được nữa. Viên Viên bắt đầu khóc,
nhưng không khóc to, chỉ khóc thút thít, nhưng đầu thì không cử động mà
cứ để nguyên cho cô y tá lấy ven. Nhát thứ tám thì trúng ven, băng dính

vừa cố định kim truyền lại, Viên Viên lập tức không khóc nữa. Trong lòng
tôi thầm thán phục bé.
Tôi nhìn thấy một số bố mẹ trong phòng bệnh, ngày nào cũng áp dụng biện
pháp dỗ dành, đánh lừa, đe dọa, ép buộc, mũi kim tiêm vào những em bé
này dường như đau đớn gấp nhiều lần so với người khác. Cách làm của bố
mẹ không những phóng đại sự đau đớn của con trẻ, mà cũng không dạy cho
con trẻ biết cách phải dũng cảm đối mặt khi gặp khó khăn.
Lúc đó quá trình điều trị của Viên Viên còn phải có thêm một phương pháp
trị liệu là “xông”, tức là cho trẻ hít vào một loại hơi có pha thuốc. Phương
pháp rất đơn giản, tức là đưa ống xông vào gần mặt trẻ, để trẻ thở tự nhiên
mười phút đồng hồ.
Lần đầu tiên xông, y tá đưa máy đến, chúng tôi không biết đây là đồ vật gì,
chỉ bế bé lên theo yêu cầu của y tá. Cùng với tiếng “cạch” của máy, hơi
xông có lẫn mùi thuốc lập tức phả lên mặt Viên Viên, bé giật mình, quay
đầu tránh theo bản năng. Y tá lập tức bảo tôi giữ chặt con, đừng cử động.
Tôi vội giữ chặt Viên Viên, cố gắng xoay mặt bé vào ống xông. Viên Viên
không biết đã xảy ra chuyện gì, hai mắt nhắm chặt, ra sức giãy giụa để trốn
làn hơi đang tỏa ra, rồi bé bắt đầu khóc, tôi cố gắng không để bé cử động.
Y tá cũng đang điều chỉnh, mặt Viên Viên quay đi đâu, cô y tá liền quay
ống xông qua đó. Viên Viên giãy giụa một lúc không giằng ra được, thế là
khóc toáng lên và bắt đầu chống cự kịch liệt. Mới xông được năm phút,
nhưng bé chống cự ghê quá nên đành phải thôi.
So với tiêm, phải nói rằng “xông” không có gì là đau đớn, chỉ hít một cách
tự nhiên khí xông có lẫn mùi thuốc, nhưng không khó ngửi. Do không làm
công tác tư tưởng trước cho Viên Viên, trong lúc bé chưa có sự chuẩn bị gì
về mặt tâm lý lại bắt ép bé phải xông, vì thế đã trở thành chuyện mà Viên
Viên sợ nhất. Mấy ngày sau đó Viên Viên đều không chịu xông, chỉ cần
nhìn thấy y tá đẩy vật gì giống máy xông vào, bé lập tức tỏ ra căng thẳng,
không bình tĩnh, ung dung như khi phải tiêm.
Sự việc này quả đúng là người lớn làm không được tốt, khiến con trẻ cảm
thấy sợ hãi.

Đối với việc phải để trẻ chịu đựng một số nỗi đau, bố mẹ cần có những
nguyên tắc sau: Một là bình tĩnh, không được tỏ ra lo lắng. Nếu vẻ mặt
người lớn tỏ ra lo lắng trước, trẻ sẽ cảm nhận được sự nghiêm trọng của
vấn đề, sẽ khiến chúng sợ.
Hai là về vấn đề tại sao phải làm như vậy, cần phải giải thích cho trẻ bằng
những từ ngữ dễ hiểu. Ví dụ nói với trẻ rằng hiện giờ con đang bị ốm, cần
phải tiêm, tiêm có thể chữa khỏi bệnh. Không nên cho rằng trẻ không hiểu
nên không nói.
Ba là cần phải nói trước và nói đúng cho trẻ biết cảm giác đau đớn mà
chúng phải chịu đựng, cố gắng không nói quá sự thật và cũng không nói
giảm nói tránh. Ví dụ rất nhiều bố mẹ đưa con đi tiêm, để con bớt căng
thẳng liền nói “Không đau chút nào cả”, sau khi bị lừa một lần, chắc chắn
con trẻ sẽ không chịu để bị lừa lần thứ hai. Lý trí và lòng can đảm đối mặt
với khó khăn, thử thách của trẻ sẽ mất đi cơ hội nảy mầm, đồng thời về
sau sẽ không tin người lớn nữa.
Bốn là khích lệ lòng dũng cảm ở trẻ. Thực ra sức chịu đựng của con trẻ là
rất khó tin, chỉ cần không dọa nạt trẻ, cho trẻ sự dự báo thích hợp về tâm
lý, phần lớn trẻ sẽ chịu đựng được một số việc tưởng chừng là rất khó
khăn. Đồng thời cũng phải cho trẻ “đường lùi”, đừng để trẻ cảm thấy ngại
ngùng vì sự “không mạnh mẽ” mà mình thể hiện ra.
Năm là không nên thông qua biện pháp dỗ dành, lừa dối hoặc mua chuộc để
đạt được mục đích. Có bậc phụ huynh thông qua những cách như “Không
tiêm chú công an sẽ đến bắt” hoặc, “Uống thuốc này xong sẽ mua cho con
chiếc xe ô tô điều khiển từ xa” để đạt được mục đích, đây là những biện
pháp rất tệ. Dỗ dành, lừa dối và mua chuộc chỉ giải quyết được vấn đề
trong chốc lát, không thể giúp trẻ giảm bớt được sự căng thẳng, mà còn
ảnh hưởng xấu đến phẩm chất đạo đức của trẻ. Ngay từ nhỏ trẻ cần phải
học được cách đối mặt với một số khó khăn hoặc sự đau đớn, điều này
không những giảm bớt được sự đau đớn, mà còn bảo vệ mình một cách tốt
nhất. Lúc Viên Viên hai tuổi rưỡi, có một hôm nửa đêm tỉnh dậy khóc. Bé
thở rất khó khăn, dường như trong cổ họng có vật gì chặn lại, nhìn trông
rất đau đớn. Đúng dịp tôi vừa đọc được tài liệu nói về chứng sưng cổ

họng, cảm thấy triệu chứng của Viên Viên rất giống thế. Trẻ mắc bệnh này
rất dễ gặp nguy hiểm, một là do cổ họng của trẻ hẹp, hai là trẻ chưa biết
nhiều, càng khó chịu càng khóc, càng khóc cổ họng càng sưng, điều này có
thể gây ra tình trạng tắc nghẽn cổ họng, gây ngạt thở.
Lúc đó tôi rất sợ, nhưng tôi cố gắng nhẹ nhàng nói với Viên Viên rằng:
“Con yêu đừng khóc, hiện giờ con cảm thấy khó thở là vì chỗ này của con
bị sưng này”. Tôi chỉ vào cổ họng bé, rồi nói với bé rằng, “Nếu mà khóc
thì cổ họng càng sưng hơn, như thế sẽ càng khó thở hơn. Con cố gắng chịu
một chút nhé, đừng khóc nữa, mẹ sẽ đưa con đến bệnh viện ngay”. Viên
Viên hiểu ngay, lập tức không khóc nữa, ngoan ngoãn cho mẹ mặc quần áo.
Mặc dù trông bé rất khó chịu, nhưng không khóc nữa.
Lúc đó bố Viên Viên đang công tác ở tỉnh khác, đêm đến ở Tập Ninh
không bắt được taxi, tôi liền gõ cửa nhà hàng xóm, nhờ bố của bé Triết
chở mẹ con tôi ra bệnh viện. Bố của bé Triết lái xe rất nhanh, tôi ngồi sau
bế Viên Viên. Bé thở rất khó khăn, nhưng ngồi rất ngoan. Đi đến đoạn
đường không có đèn, đâm vào một nắp cống gồ trên mặt đường, chúng tôi
đều bị ngã, cú ngã này dường như khiến Viên Viên thở càng khó khăn hơn,
nhưng bé cũng không khóc, nét mặt...